সৃজনশীল প্রশ্ন · জগন্নাথ বিশ্ববিদ্যালয় ভর্তি পরীক্ষা · ২০২৪
গণিত (লিখিত, শিফট-২) — প্রশ্ন ৩
ব্যাখ্যা
x = sin²θ প্রতিস্থাপনে হর sin θ + cos θ হয়; 2 sin θ cos θ = (sin θ + cos θ)² − 1 লিখে ভাঙা সূত্র: HSC উচ্চতর গণিত ১ম পত্র — অধ্যায় ১০: যোগজীকরণ (প্রতিস্থাপন)।
ক) ∫ dx/(√x + √(1 − x)) এর মান বের কর। (৪ নম্বর)
ধরি, x = sin²θ ⇒ dx = 2 sin θ cos θ dθ; √x = sin θ, √(1 − x) = cos θ (0 ≤ θ ≤ π/2) I = ∫ 2 sin θ cos θ dθ/(sin θ + cos θ) = ∫ [(sin θ + cos θ)² − 1]/(sin θ + cos θ) dθ [কারণ (sin θ + cos θ)² = 1 + 2 sin θ cos θ] = ∫ (sin θ + cos θ) dθ − ∫ dθ/(sin θ + cos θ) এখন sin θ + cos θ = √2 sin(θ + π/4) ∴ ∫ dθ/(sin θ + cos θ) = (1/√2) ∫ cosec(θ + π/4) dθ = (1/√2) ln|tan(θ/2 + π/8)| ∴ I = −cos θ + sin θ − (1/√2) ln|tan(θ/2 + π/8)| + c θ = sin⁻¹√x বসিয়ে, I = √x − √(1 − x) − (1/√2) ln|tan(½ sin⁻¹√x + π/8)| + c